قازاق ينتەرنەت تەلەۆيزياسى

تابىت سورەسىندە ءومىر ەسىگىن اشقان اندەرسون

رەداكتور : ىبىراي | قاينارى : تارباعاتاي گازەتى | ۋاقىتى : 03-04-2018 09:40

A-A+

 

تابىت سورەسىندە ءومىر ەسىگىن اشقان اندەرسون

دۋ فەيفەي


اۋدارعان: قۋات جۇماش ۇلى


ەسىمى ەلگە تانىس بالالار ادەبيەت الىبى اندەرسون تابىت سورەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول سانسىز ءجابىر-جاپا تارتا ءجۇرىپ،  بالالار ءسۇيىپ وقيتىن شىعارمالار جازعان  ايگىلى جازۋشىعا اينالدى.
دانيانىڭ استاناسى كوپەنحاگەننىڭ ماڭىندا، فوسسل ارالى دەپ اتالاتىن شاعىن جاسىل ارال بار. ارالعا ودەنسە اتتى شاعىن قالاشىق ورنالاسقان. بۇل اراعا قونىستانعانداردىڭ دەنى كەدەيلەر. قالاشىقتا ءبىر جۇپ كەمباعال ەرلى- زايىپتى تۇرادى. تىم جارلى بولعاندىقتان ولار بايلار لاقتىرىپ تاستاعان تابىت سورەسىن جيىپ اكەلىپ توسەنىش ەتەتىن. 1805-جىلى 4 2-ءساۋىر كۇنى تابىت سورەسىندە ءبىر نارەستە _ حانس كريستيان اندەرسون    ىڭگالاي ءومىر ەسىگىن اشتى.
اندەرسون ءۇيدىڭ جالعىزى بولعانىمەن، وتباسى كەمباعال بولعاندىقتان، اكە-شەشەسى كۇن كورىس ءۇشىن جان-جاققا تەنتىرەپ بالالارىنا قاراي المادى. اندەرسون سىرتتا ويناپ جۇرگەندە وزگە بالالار ونى « بۇزاقىنىڭ بولتىرىگى» دەپ ياناتتايتىن. كەيىن بۇنى سەزگەن اكەسى كوبىرەك ۋاقىت شىعارىپ  اندەرسونمەن بىرگە بولادى. اكەسى وعان     « مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىلەرىن ايتادى. ەرتەگىدەگى سۇلۋ سوزدەر مەن جۇرەك قىلىن تەربەيتىن وقيعالار اندەرسوندى وزىنە    باۋراپ، وعان ەرەكشە شابىت بەرەدى.
اندەرسون اقىلدى بالا بولادى. كوركەم ويىنشىقتارى بولماسا دا، ءوز الىنشە تىككەن ادەمى كيىمدەردى اكەسى جاساپ بەرگەن   قۋىرشاقتارعا كيگىزەدى ءارى قۋىرشاقتارمەن ەتەنە وتەدى. اكە-شەشەسى ۇيدە جوقتا قالاشىقتاعى قارت اجەيدىڭ ۇيىنە بارىپ، ونىڭ جانىندا بولادى. اجەيگە تارتىمدى اڭگىمەلەر ايتادى. اجەي وعان ءارىپ جازىپ ۇيرەتەدى. وقۋىنا كىتاپ بەرەدى. اندەرسون زەرەك بولعاندىقتان كورگەن كىتاپتارىن دەرلىك  جاتتاپ الادى.
كەيىن، اندەرسوننىڭ اكەسى اۋرۋدان دۇنيە سالادى. وتباسى جوقشىلىقتىڭ تاقسىرەتىن بۇرىنعىدان بەتەر تارتادى. اندەرسوننىڭ جۇيەلى تاربيە الۋى ءۇشىن، شەشەسى قولونەرشىگە تۇرمىسقا شىعادى. اندەرسون مەكتەپكە ءتۇسىپ وقيدى. ال مەكتەپ تەك قالىپتاسقان ۇعىمداردى عانا جاتتاتادى. مادەنيەت ساباقتارى اتىمەن بولمايدى. اندەرسون بۇدان قاجي باستايدى. كەدەي وقۋشى بولعاندىقتان مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار ونى قورلايدى، كەلەكەلەيدى، اشۋعا بۋلىققان اندەرسون مەكتەپتەن قول  ۇزەدى.
اندەرسون 14 جاسقا شىققان جىلى كوپەنحاگەندەگى ءبىر توپ ارتيس ودەنسەگە كەلىپ ويىن قويادى. ويىندى كورگەن اندەرسون  الەمدە وسىنداي كەرەمەت ونەردىڭ بار ەكەنىن بىلەدى. كوپەنحاگەنگە بارىپ كوركەمونەر ۇيىرمەسىنە قاتىناسۋدى ويلايدى. 1819-جىلى 5-قىركۇيەكتە، اندەرسون ون سوم اقشا جانە توزىق چەمودانىن كوتەرىپ اتا  مەكەنى مەن شەشەسىنەن الىستاپ، ساپارعا شىعادى.
اندەرسون كوپەنحاگەنگە جەتەدى. كوركەمونەر ۇيىرمەسىنە قاتىناسقىسى كەلگەنىمەن، قايدا بارسا دا تۇمسىعى تاسقا تيەدى. اقشاسى دەرەۋ تاۋسىلعاندىقتان جاتاقحانا قوجايىنى جاتاقتان قۋىپ جىبەرەدى. تۋىستارىن پانالاماق بولسا دا، تۋىستارى ونى ادەيى تانىماي قويادى. بايقۇس اندەرسون كوشەدە قاڭعىپ، سەندەلەدى.
ءبىر كۇنى اندەرسون گازەتتەن سيبوني  ەسىمدى يتاليالىق ادامنىڭ كوپەنحاگەن مۋزيكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ەكەنىن كورەدى. سونىمەن ونى ىزدەپ بارادى. سول كۇنى سيبوني كوركەمونەر سالاسىنداعى قاسقا مەن جايساڭداردى شاقىرىپ كولەمدى قوناقاسى بەرىپ جاتادى. اندەرسون باسا كوكتەپ كىرىپ بارا جاتقاندا ايەل دارعى بايقاپ الدىن توسادى. اندەرسون كوزجاسىن كولدەتە كەشىرمەلەرىن باياندايدى. ءوزى دە كەمباعال وتباسىنان شىققان ايەل اندەرسونعا تىلەۋلەستىك ءبىلدىرىپ، سيبونيعا جولىقتىرۋعا ماقۇل بولادى. ايەل دارعى قوناقتارعا ودەنسەدەن كەلگەن كەدەي بالانىڭ كوركەمونەر جولىندا ازاپ پەن بەينەتكە قارسى قايراتتانعانىن اڭگىمەلەيدى. كوپشىلىك بالانىڭ جىگەرىنە    ءسۇيىنىپ، وعان كومەك قولىن سوزادى.
سونىمەن اندەرسوننىڭ تۇرمىستىق قيىنشىلىعى شەشىلىپ، كوپەنحاگەن مۋزيكا مەكتەبىنە ءتۇسىپ وقيدى. كوپەنحاگەننىڭ قىسى سۋىق بولاتىندىقتان، اندەرسون قالىڭ كيىم الۋعا اقشاسى بولماي، ۇنەمى تۇماۋراتىپ، كوپ وتپەي تاماعى قىرىلداپ قالادى. ۇزدىك ءانشى بولۋ ءۇمىتى شورت كەسىلەدى. اندەرسون زىلدەي قايعىعا توزە ءجۇرىپ مۋزيكا مەكتەبىنە قوش ايتادى.
ءان ايتا الماسا، ءبي بيلەۋگە بولار!     اندەرسون ءبي ۇيرەنۋگە بەل بايلايدى. دەگەنمەن، ونىڭ ءبي نەگىزى تىم ناشار،  جاسى دا اسىپ كەتكەن ەدى. قول مەن اياق بۋىندارى ماشىققا يكەمدەلمەي قويادى. ءبيشى بولۋ تىلەگى قۇردىمعا كەتكەندىكتەن بۇل سالامەن دە قيماستىقپەن ايرىلىسادى.
ەدەل-جەدەل جەتكەن ساتسىزدىكتەر  اندەرسوننىڭ جۇيكەسىن جۇنشە ءتۇتتى. ول ەندى جاسامپازدىق جولىنا تۇسۋگە نيەت ەتتى. جاسامپازدىق ايتارعا بولماسا جاپالى كاسىپ قوي. تەك باتىلدىقپەن كۇرەسسە بولعانى سان بوگەتتى بۇزىپ ءوتىپ، شەكسپير، گەتە سىندى ۇلى جازۋشى بولۋعا مۇمكىندىك بار. اندەرسون ءبىر شىعارماسىن جازىپ بولا وزگەنىڭ كورىپ شىعۋىنا بەرەتىن. ونىڭ شىعارماسىن تەكسەرگەندەر كوپ وتپەي وزىنە قايتارىپ تاستايتىن. بۇعان جاسىماعان اندەرسون جالعاستى ساحنالىق شىعارمالار جازدى. «الفسولاتتى» تراگەديا سەنارياسىن ايگىلى اۋدارماشىنىڭ كورىپ شىعۋىنا ۇسىنادى. اۋدارماشى شىعارمانى پاتشالىق تەاترحانانىڭ رەجيسسەرىنە بەرىپ ساحناعا الىپ شىعۋعا جارايتىن-جارامايتىنىن بىلمەك بولادى. ناتيجەدە اندەرسون جانە دە ساتسىزدىككە ۇشىرايدى. رەجيسسەر سەناريادان اندەرسوننىڭ ادەبيەت جاسامپازدىعى جاعىنداعى تالانتى مەن دارىنىن بايقاپ، ۇكىمەت قاراجاتى ارقىلى كىتاپحاناعا ەنگىزىپ، ءبىلىم الۋ ورايىن بەرەدى. سوندا عانا اندەرسوننىڭ كوڭىلى ورنىعىپ، جۇزىنە كۇلكى ۇيىرىلەدى. سەبەبى ونىڭ شوگەلدىگى سوڭىندا جەمىسىن بەردى.
كىتاپحانا سىندى ءبىلىم ورداسىندا ونىڭ كوكەيىنەن وشپەستەي بەس جىلى ءوتتى. وسى بەس جىل اندەرسوندى ادەبيەت جاسامپازدىعىنا باستايتىن جولعا بۇردى. اتىن الەمگە   ايگىلەۋگە نەگىز قالادى.
1827-جىلى اندەرسون ءبىلىم ورداسىنان اتتاندى. بۇل شاقتا ول كوشەدەگى شاكەنە قاڭعىباستان ءبىلىمى تولىسقان جاسقا وزگەرگەن ەدى. قىزۋ شابىت قۇشاعىندا جازۋشىلىق امالياتىنا باس قويدى. سول ارقىلى الەمدى جالت قاراتقان شەبەر جازۋشىعا اينالىپ، دۇنيە ءجۇزى ادەبيەت الەمىن تاڭداي قاقتىردى.
جوقشىلىق پەن مۇقتاجدىق تاعدىردىڭ تابىسقا جەتۋشىلەرگە جاساعان ءازىلى مەن قالجىڭى. سوندىقتان، ساتسىزدىككە نالىما قيىندىقتارعا ەڭكەيمە. ومىرگە ۇمىتپەن كوز جىبەرىپ، سەنىمىڭدى مۇقالتپاساڭ،جىعىلعان ورنىڭنان باتىلدىقپەن تۇرەگەلسەڭ، سوڭىندا باقىتتى كۇندەرمەن قاۋىشاسىڭ.